با مقایسه ی جهان اسلام و مسیحیت متوجه می شویم که مسیر طی شده متفاوت است/به مرور استدلال های سن توماس زیر سوال رفت و حرمت ربا نادیده گرفته شد | مدرسه اقتصاد

ترجمه

پاتوق دانشجو

جزوات

boxweb
کلاس درس تاریخ عقاید اقتصادی جلسه سوم

با مقایسه ی جهان اسلام و مسیحیت متوجه می شویم که مسیر طی شده متفاوت است/به مرور استدلال های سن توماس زیر سوال رفت و حرمت ربا نادیده گرفته شد

Print Friendly, PDF & Email

زمان انتشار: ۱۸:۳۵ ۱۳۹۳/۰۸/۱۷

از دیگر اتفاقات مهم در تاریخ غرب کشف قاره امریکا در سال 1492 بود که منجر به راه افتادن جریان عظیم پولی شد. درست در همین محدوده ی زمانی اسپانیا از دست مسلمانان خارج شد.

طبق اعلام گذشته پایگاه مدرسه اقتصاد قصد دارد کلاس درس تاریخ عقاید اقتصادی دکتر مسعود درخشان که به تازگی برای دانشجویان مقطع کارشناسی دانشگاه علامه طباطبایی(ره) برگزار شده است،به صورت کامل پوشش دهد.

آنچه پیشرو دارید جلسه سوم کلاس درس تاریخ عقاید اقتصادی دکتر درخشان است.

مطالعه و فهم قرون وسطی از چند بعد بسیار مهم است، یکی از لحاظ درک سرمایه داری و اینکه چه سیری طی شد تا سرمایه داری رشد نمو کرد ؛ یکی از لحاظ درک اقتصاد ایران و کشور های توسعه نیافته و فهم اینکه پیش نیاز های توسعه چیست و کشور های توسعه یافته چه مسیری را طی کردند ؛ یکی از لحاظ فهم اقتصاد اسلامی و تطابق مسائل جدید با قوانین اسلامی از این رو که دچار ساده اندیشی و اشتباه نشویم و حقیقت نهاد های اقتصادی غرب را درک کنیم. همه تحولات قرون جدید از قرون وسطی شروع می شود ، برای همین مطالعه و فهم تحولات قرون وسطی مهم است.

از سال 1200 میلادی تا آخر قرون وسطی را می توان بعنوان نقطه ی عطف برای دنیای جدید نگریست. اینکه سن توماس در ” summa” از متفکرین اسلامی نام می برد نشانگر وابستگی فکری او به جهان اسلام است. اما در آن زمان در جهان اسلام چه خبر بود؟

نکته اول اینکه “summa” نسبت به کتب دینی معاصر جهان اسلام بسیار سطح پایین تری دارد. و این نشانگر سطح پایین تر تفکر در قرون وسطی نسبت به جهان اسلام است. “summa” که در سالهای 1265-1274 نگاشته شد مهمترین کتاب دینی مسیحیت بود که توسط مهمترین متفکر مسیحیت به نگارش در آمد.

در این قسمت مروری بر وضعیت جهان اسلام در آن بازه زمانی خواهیم داشت.

از انجا که سن توماس از علمای دینی بود این بخش را با علمای دینی جهان اسلام شروع می کنیم.

شیخ مفید : متولد 910 (سالها به میلادی اند) او تقریبا 200 قبل از سن توماس بود.

شیخ طوسی : متولد 960 در خراسان. به شیخ الطائفه مشهور است. او روش اجتهاد را تاسیس کرد و علم اصول را بنیان نهاد. علم اصول علمی عقلی است. شبیه این در مسیحیت نیست. فتوا مخصوص شیعیان است و تا حدودی به به علوم دینی اهل سنت سرایت کرده اما اینکه بر مبنای دین اجتهاد بوشد در مسیحیت وجود نداشت. در سال 947  طغرل بیگ به بغداد حمله می کند  کتابخانه های شیعه را به آتش می شکد شیخ طوسی به نجف مهاجرت می کند و حوزه ی علمیه ای در آنجا بنیان می نهد. حوزه علمیه نجف یادگار اوست. بحث های عقلی شیخ طوسی در اصول و استنباط حکم در شرایطی بود که معاصر او در قرون وسطی مهمترین بحث دینی این بود که چند ملائکه روی سوزن جا می شوند! این مبحثی بود که بر سر آن چندین نفر کشته شدند. البته این که بشر بر سر مطلبی که نمی داند به نزاع و درگیری برخیزد یا به خاطر ندانستن آن را خط قرمز و حریم بداند چیز تازه ای نیست. در یونان باستان ، فیثاغورس که تئوری خود را مطرح کرد بحثی پیش آمد مبنی بر اینکه وتر مثلث قائمه ای که هر دو ضلع آن یک هستند چیست؟ آن زمان هنوز رادیکال فهم نشده بود ، از این رو فیثاغورس این امر را جز اسرار محرمانه الهی قلمداد کرد که کسی نباید از آن اگاه شود!

همزمان با سن توماس در جهان اسلام ما محقق صاحب الشرایع و علامه حلی را داریم. علامه حلی اولین کسی بود که لقب آیت الله را دارا شد.

در قرون وسطی اصلا فیلسوف وجود نداشت و فلسفه رونق نداشت ، البته سن توماس بعضی مباحث فلسفی را در غالب مسیحیت بیان کرد اما بحث و درس فلسفی در قرون وسطی وجود نداشت. اما در جهان اسلام اینگونه نبود. ابو علی مسکویه از بزرگترین فلاسفه بود. ابن سینا(متولد 980) سر امد فلاسفه آن زمان بود که بالغ بر 450 جلد کتاب داشت که 150 جلد ان به فلسفه اختصاص داشت. فارابی (متولد 870) که به شرح مباحث ارسطو مخصوصا مابعد الطبیعه پرداخت و از همین رو به معلم ثانی مشهور شد. او استاد ابن سینا بود. همچنین غزالی (متولد 1058) از علمای بزرگی بود که سرگذشت جالبی را داشت ، از تغییر عقیده اش تا تدریس در نظامیه و… . از دیگر چهره های مهم فلسفی و علمی جهان اسلام در آن برهه زمانی خواجه نظام الملک بود که نظامیه ها را ساخت ، نظامیه ها بعدها الگویی شد برای دانشگاه های اروپایی. از دیگر چهره های علمی جهان اسلام ابن رشد بود که در سال 1126 در اندلس به دنیا آمد و در 1195 در مراکش درگذشت. او مابعد الطیعه ی ارسطو را شرح داد. همچنین در کتابی به رد عقاید غزالی و دفاع از فلاسفه پرداخت. از دیگر چهره های مطرح جهان اسلام محی الدین ابن عربی (متولد 1165 و متوفی 1240) بود که بعنوان تئوری پرداز عرفان اسلامی شناخته می شود.

از مهمترین علمای جهان اسلام خواجه نصیر الدین طوسی (متولد 1201 و متوفی 1274)بود. کتابهایی مانند التجرید ، تدبیر منزل ، اخلاق ناصری از آثار اوست. در ریاضیات ، فلسفه ، نجوم ، فقه و… سرآمد بود. پس از حمله ی هلاکوخان به زندان اسماعیلیان خواجه نصیر آزاد شد و به مقام صدارت منصوب شد. زیج ایلخانی و رصدخانه ی مراغه یادگاران اوست. هلاکوخان به تحریک او به بغداد حمله کرد و خلافت عباسی را بر انداخت ، از همین رو اهل سنت نظر مثبتی به او ندارند. از کسانی که در ساخت رصدخانه ی مراغه به او کمک کرد و در هیات اصلی جای گرفت شخصی بود بنام قطب الدین شیرازی. او در 14 سالگی در شیراز به طبابت و جراحی می پرداخت! در 19 سالگی وقتی متوجه شد خواجه نصیر به ساخت رصد خانه مشغول است به نزد او آمد. ساخت رصد خانه پس از سه سال (1262) به اتمام رسید ولی خواجه نصیر نام قطب الدین را در زیج نمی نویسد چون از کار او رضایت کامل نداشت! جالب اینکه ملاحظه کاری و اینکه ممکن است او ناراحت شود را در نظر نمی گیرد. قطب الدین پس از آن به “متی” می رود و قاضی القضات آن شهر می شود و بعد از آن هم به عنوان سفیر به مصر فرستاده می شود. دیگر چه کسی بهتر از این جهانی سازی سراغ دارد؟ تسلط به زبان و علوم مختلف و توانایی ارتباط با اقوام و گروه های گوناگون.

خواجه نصیر حتی ملاحظه ی قطب الدین شیرازی هم نکرد و این شایسته سالاری رمز موفقیت او در تدبیر مملکت اسلامی بود. اما متاسفانه این امر امروز در کشور ما دیده نمی شود. مثلا همین دانشگاه ، ما همه چیز را از غرب پرفتیم الا دانشگاه را. دانشگاه های ما هیچ شباهتی به دانشگاه های غرب ندارد. اینجا همه ی کسانی که دکتری پذیرفته می شوند مدرک هم می گیرند اما آنجا اینطور نیست. در انگلیس و کانادا استاد بجز حقوق دانشگاهی مبلغی دریافت نمی کند. اگر پروژه ای هم بر عهده بگیر پولش به دانشگاه می رسد ، نه استاد. استاد برای ارزیابی مقاله پول نمی گیرد و با عشق و علاقه مقاله را ارزیابی می کند. در آنجا انگیزه ی استاد پیشرفت علم است نه منفعت مالی.

با مقایسه ی جهان اسلام و مسیحیت  متوجه می شویم که مسیر طی شده متفاوت است. انچه به ذهن من می آید این است که دلیل این امر به قدرت علمای دینی باز می گشت. در آینده می بینیم در آستانه قرون جدید پایه های نظرات سن توماس به راحتی فروریخت اما بنایی که علمای اسلامی پایه ریزی کردند قابل فرو ریختن نبود.

در اروپا سیستم اقتصادی فئودالیسم بود و حاکمان هم برای دفاع و جنگ و پیشرد امور به فئودال ها متوسل می شدند. فئودال هم امورش از کشاورزی رعیت می گذشت. کلیسا هم در کنار فئودال بود و علاوه بر این حاکمیت با کلیسا بود و کل اروپا تحت یک حاکمیت بود و دولت های ملی وجود نداشتند. ولی چنین چیزی در عالم اسلام بوجود نیامد که برای فهم دلیل آن باید پژوهش شود. در عالم اسلام شهر نشینی گسترده بود در حالی که در اروپا شهر نشینی رونق نداشت و نظام روستایی فئودالی حاکمیت داشت. در عالم اسلام طبقه ی کاسب یاور دین بود نه مانند اروپا بی تفاوت و متنفر از دین. در عالم اسلامی پادشاهان قدرت قابل توجهی داشتند ولی در مسیحیت پادشاهان قدرت زیادی نداشتند. در حدود سال 1400 شهر نشینی رشد قابل توجهی کرد و تجارت رشد کرد با این حال انحصار دریانوردی در دست مسلمین بود حتی در بندر ونیز! نتیجه ی شهر نشینی اروپا سست شدن حاکمیت کلیسا بود در حالی که در اسلام شهر نشینی دین را سست نکرد. گسترش شهر نشینی در اروپا امری عینی بود و این امر عینی در تقابل امری ذهنی یعنی حاکمیت کلیسا قرار گرفت و حاصل همین تقابل به مارتین لوتر انجامید. او ثمره ی تمام این جریان 200 بود. او جریان پروتستان را در اعتراض به کلیسا ی کاتولیک به راه انداخت. این جنبش اتحاد 1000 ساله ی کلیسا را شکست. البته این جنبش یک باره ای نبود  و قطعا زمینه هایش را باید در قبل از لوتر جست و جو کرد. اعتراضات لوتر بحثی مذهبی بود. اعتراض این بود که چرا باید ثروت ها را به رم بفرستیم؟ چرا کشیش ها به زندگی اشرافی دچار شده اند؟ چرا فامیل بازی در کلیسا کاتولیک رواج یافته است؟ او شعار بازشگت به مسیحیت اولیه را داد. در حقیقت او پاسخی بود به نیاز های عینی ، نیاز هایی که کلیسای کاتولیک آن را نمی پذیرفت. پس از اعتراض لوتر کلیسای کاتولیک او را مرتد اعلام کرد او را مورد پیگرد قرار داد. (سال 1521) لوتر پس از این پیگرد پنهان شد و به ترجمه ی انجیل به زبان آلمانی اقدام کرد ، که این کار بی سابقه بود. تا قبل از آن انحصار خواندن انجیل در دست کشیش ها بود و مردم باید سوالاتشان را از کشیش ها می پرسیدند. پس از آلمان پروتستان به سوییس رفت و در انجا کالون بنای ایجاد ژنو مقدس بجای رم مقدس را گذاشت. لوتر و کالون از نظر فکری به هم نزدیک بودند و وفقط درباره ی چگونگی ورود به بهشت با هم اختلاف داشتند! تا قبل از این اتفاقات روش کلیسای کاتولیک در مورد مخالفان حذف فیزیکی بود و همچنین درباره ی مطالب مخالف ، اعلام کتب ممنوعه و غدغن کردن مطالعه ی آنها.

اصلاح طلبی مذهبی اتحاد یکپارچه ی کلیسا را شکست و زمینه ی اعمال قدرت پادشاهان در غیاب قدرت مقتدر کلیسا را فراهم ساخت. پس از آن حکومت های ملی شکل گرفتند و تجارت داخلی و خارجی رونق گرفت. اینها همان اموری بود که از دیدگاه کلیسای کاتولیک مذموم بود. از نظر کاتولیک ها تاجر موفق رضایت الهی را کسب می کند ، درحالی که این امور مورد مذمت کلیسای کاتولیک بود. در ادامه در سال 1534 انگلستان بطور رسمی جدایی خود از کلیسای کاتولیک را اعلام کرد.

از دیگر اتفاقات مهم در تاریخ غرب کشف قاره امریکا در سال 1492 بود که منجر به راه افتادن جریان عظیم پولی شد. درست در همین محدوده ی زمانی اسپانیا از دست مسلمانان خارج شد. کشف امریکا و هجوم اروپاییان به امریکا برای بدست آوردن طلا (که عمدتا دزدان و جانیان بودند و در همین روند بود که پدیده ی دزدان دریایی شکل گرفتند) و گسترش سیستم شهر نشینی که در آن موفقیت در گرو کسب و کار و تجارت بود پابه های حکمرانی کلیسای کاتولیک را سست کرد. در همین زمان بود که استدلال های سن توماس زیر سوال رفت و حرمت ربا نادیده کرفته شد و از آن توصیه ای اخلاقی مبنی بر اینکه کم ربا بگیرید باقی ماند! این بازه ی زمانی در اروپا مصادف بود با تشکیل سلسله ی صفویه در این (1500 تا 1736) که مرکانتلیسم در اروپا حاکم شد. این دوران جز مبهم ترین نقاط تاریخ ایران است و بررسی آن در روند تاریخ اقتصادی ایران اهمیت زیادی دارد. یک نگاه غلط درباره ی آن دوران این است که گمان می کنیم ایرانیان از اتفاقات اروپا خبر نداشتند درحالی که ایرانیان اطلاعات کاملی از روند اتفاقات اروپا داشتند. مثلا 30 سال پس از غیاث الدین جمشید کاشانی (ریاضی دان بزرگ) پادشاه برای آموزش ریاضی به فرزندش از فرانسه معلم ریاضی می آورد.

در پایان دکتر درخشان در پاسخ به سوالی درباره ی منطق اقتصاد اسلامی گفتند : به نظرم من شهید صدر در اواخر عمر می خواست علم اصول را از حالت ارسطویی بیرون بیاورد و به سمت احتمالات سوق دهد از همین رو کتابی درباره ی استقرا به نگارش در اورد.

فایل سوالات جلسه سوم

دانلود صوت جلسه سوم 

دانلود فایل تصویری جلسه سوم

مطالب مرتبط:

جلسه اولجلسه دوم 

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

آخرین مطالب