حرمت ربا و ماهيت پول در انديشه هاي اقتصادي ارسطو/در تحولات بعد از سن توماس قيمت عادلانه به قيمت بازار و تعبير شد اما بعد از آدام اسميت صفت" عادلانه "از قيمت حذف شد | مدرسه اقتصاد

ترجمه

پاتوق دانشجو

جزوات

boxweb
کلاس درس تاریخ عقاید اقتصادی جلسه دوم

حرمت ربا و ماهيت پول در انديشه هاي اقتصادي ارسطو/در تحولات بعد از سن توماس قيمت عادلانه به قيمت بازار و تعبير شد اما بعد از آدام اسميت صفت” عادلانه “از قيمت حذف شد

Print Friendly, PDF & Email

زمان انتشار: ۱۷:۰۵ ۱۳۹۳/۰۷/۲۶

تحت تاثير سن توماس و فعاليت هاي پيروانش ، دوره ي قرون وسطي از نظر علمي ، دوره اي اسكولاستيك ( اصحاب مدرسه ) ناميده مي شود . از بهترين كتب اسكولاستيك summa theologiae از سن توماس است

طبق اعلام گذشته پایگاه مدرسه اقتصاد قصد دارد کلاس درس تاریخ عقاید اقتصادی دکتر مسعود درخشان که به تازگی برای دانشجویان مقطع کارشناسی دانشگاه علامه طباطبایی(ره) برگزار شده است،به صورت کامل پوشش دهد.

آنچه پیشرو دارید جلسه دوم کلاس درس تاریخ عقاید اقتصادی دکتر درخشان است.

قرون وسطي دوره اي 1000 ساله است از 476 ميلادي ( سقوط روم عربي ) تا 1453 ميلادي ( سقوط حكومت بيزانس ) در اروپا كه ساختارهاي اجتماعي و اقتصادي ويژه داده كه براي فهم ريشه هاي سرمايه داري مطالعه قرون وسطي مروري است . همزمان با قرون وسطي در جهان اسلام تمدن اسلامي در اوج بود ( سالهاي 700 تا 1200 ميلادي ) پيشرفت تمدن اسلامي در همه ي زمينه ها بوده ، اعم از اقتصاد ، علم ، فرهنگ ، نيروي نظامي و … . گستره جغرافيايي تمدن اسلامي از يك سو به هند و چين مي رسيد و از سمت ديگر به جنوب فرانسه .

ويژگي هاي ساختار اجتماعي و سياسي قرون وسطي : حاكميت فئوداليسم در كشاورزي . صنعت به صورت يك بخش همه گير وجود نداشت و فقط واحدهاي كوچكي به شكل صنايع دستي فعاليت مي كردند . فعاليت هاي اقتصادي مردم در واحدهاي كوچك و خود كفا پيش مي رفت . ارتباطات اقتصادي و اجتماعي كم بوده و حجم مطالعات بسيار پايين بوده  همچنين به دليل كمبود معاملات ، حجم نقدينگي كمي در جريان بود . كليسا داراي يك حاكميت يكپارچه در اروپا بود ، از همين رو نظام هاي ملي در اروپا وجود نداشت . زبان لاتين ، زبان رسمي اروپا بود . مراكز علمي عمدتاً در انگليس ، ايتاليا و پاريس مستقر بودند و بيشتر در حوزه هاي علوم ديني فعاليت مي كردند . در مراكز علمي انديشه هاي ارسطو حاكميت بلامنازع داشت ، همچنين در زمينه هاي اخلاقي مسيحيت مسلط بود . ارسطو علاوه بر فلسفه ، انديشه هاي اقتصادي هم داشت از جمله در حرمت ربا و ماهيت پول .

ويژگي هاي جهان اسلام در دوره قرون وسطي : در جهان اسلام هيچگاه فئوداليسم شكل نگرفت و نظام كشاورزي بر محور ديگري حركت مي كرد . فهم اين امر در مطالعه ي تطبيقي اقتصاد اروپا و جهان اسلام و تقسيم بندي هاي سياسي و اقتصادي مهم است . از همين رو وقتي ماركس نظريه اش را ارائه داد ، ( نظريه او منطقه اي نبود ، تاريخي و جهان شمول بود ) نظريه او با وضعيت شرق تطبيق نداشت . براي همين پيروان او در قرن 19 به مطالعه وضعيت اقتصادي – اجتماعي آسيا پرداختند و بحث شيوه توليد آسيايي را مطرح ساختند . البته ماركس تمايلي به ورود به اينگونه بحث ها نداشت ، چون نمي خواست خود را در منطقه اي خاص محدود كند ، اما پيروانش تلاش كردند مسائل آسا را با نظرات او توجيه كنند .

سن توماس : بهترين متفكر ، فيلسوف و عالم ديني در قرون وسطي بود و نقش مهمي در سير انديشه قرون وسطي داشت علاوه بر اين با اينكه قبل از اتژنقلاب صنعتي ميزيست ولي در تكوين انديشه هاي سرمايه داري هم مؤثر بود . لازم به ذكر است سن توماس در اروپا هم عصر مولوي و سعدي در ايران بود .

تحت تاثير سن توماس و فعاليت هاي پيروانش ، دوره ي قرون وسطي از نظر علمي ، دوره اي اسكولاستيك ( اصحاب مدرسه ) ناميده مي شود . از بهترين كتب اسكولاستيك summa theologiae از سن توماس است . اين كتاب بالغ بر 3500 صفحه است و با مرگ سن توماس در سال 1274 ميلادي ناتمام ماند . اين كتاب دايره المعارف دين شناسي است كه البته شامل مباحث اقتصادي هم مي شود .

از آنجا كه سبك كتاب نويسي سن توماس سوال و جواب بود و بسيار ساده مي نوشت به او لقب Doctor communis  را دادند كه به معني معلم شفاف است . سبك كتاب summa theologiae مبتني استدلالات عقلي است . او براي نگارش اين كتاب از كتب استدلالي اسلامي و يهودي هم استفاده كرد . اين كتاب مانند بسياري از كتب ديني با اثبات وجود خداوند شروع مي شود و با مباحثي مانند ماهيت انسان ، هدف خلقت انسان ، هدف بعثت مسيح ، ملائكه و … ادامه پيدا مي كند . او در اين كتاب انديشه هاي ارسطو و تعاليم مسيح را پيوند مي دهد . ارسطو در اين كتاب هميشه به نام فيلسوف بزرگ ناميده مي شود . علاوه بر اين او تصريح دارد كه روش و نگرشش از ” اين رشد ” الهام گرفته شده است او در اين كتاب از ” اين رشد ” به نام شارح ارسطو نام مي برد . علاوه بر اينها از غزالي و ابن سينا هم نام برده و خود را مديون آنها آنها قلمداد مي كند .

دستاوردهاي سن توماس :

1)     قوانين طبيعي ( natural law) ، او با استفاده از استدلالات عقلي ماهيت انسان را تحليل مي كند ، هم در بعد فردي و هم در بعد اجتماعي . همچنين محدوديت هاي اخلاقي كه انسان بايد مراعات كند را بيان مي دارد . تأثيرات اين امر را مي توان در انديشه هاي هابز و جان لاك مشاهده كرد . قوانين طبيعي بعدها به صورت حقوق طبيعي در آمد و ريشه ي حقوق ملل اروپايي و مباحثي همچون حقوق بشر شد .

2)     just war  ( قوانين جنگ عادلانه ) : هر فردي حق رفتن به جنگ دارد و هر جنگ بايد بر اساس قوانين صحيح باشد . اين دو مؤلفه تا سالها حقوق جهاني جنگ بودند ، البته بعدها مؤلفه ديگري هم به حقوق جهاني جنگ اضافه شد مبني بر اينكه مردم حق بازگشت به مناطق خود را دارند و فاتح بايد مناطق جنگ زده را بازسازي كند .

بزگترين لذت از نظر توماس : ديدار خدا و رسيدن به مقام شهود كه همه چيز را جلوه ي حق ببينيم . او به آخر الزمان معتقد بود و مي گفت در آخر الزمان همه چيز و همه كس از بين مي روند و پس از آن دنيا بسيار زيبا خواهد بود چون ديگر گناهي نخواهد بود .

قيمت عادلانه از نظر سن توماس ( just price ) : قيمت عادلانه ، حرمت ربا و مبادله عادلانه سه گانه ي اقتصادي سن توماس بودند . سن توماس با ديدگاهي ديني نگاه مي كرد . او معتقد بود اگر تقاضا افزايش يابد و عرضه كننده قيمت را افزايش دهد ، دزدي كرده است . قانون طلايي سن توماس : بدون خلق چيزي نمي توان درآمد كسب كرد ، در مبادله بايد ارزش با ارزش مبادله شود . قانون طلايي ، قانوني عقلايي برگرفته از مباحث ارسطو بود . اگر فردي نيازمند كالايي باشد و فروشنده به اين دليل قيمتش را بالا ببرد ، امر قابل قبولي نيست ، زيرا اين فايده مندي از ناحيه فروشنده نيست و فروشنده حقي در اين فايده مندي خريدار ندارد . كسي حق سوء استفاده از اضطرار خريدار را ندارد .

علاوه بر اين سن توماس معتقد بود سود ناشي از تجارت بايد محدود باشد و بايد متناسب با زحمات تاجر باشد ، نه نيازمندي هاي خريدار .

فرد عادلانه : به حدي باشد كه زندگي خوبي را براي كارگر مهيا سازد .

دلايل حرمت ربا :

 1) دليل ارسطو ( عدم زايايي پول )

2) ربا نقض كننده ي عدالت است .

 3) استفاده از پول را نمي توان فروخت ( به همان دليلي كه استفاده از نان را نمي توان فروخت ) ، پس ربا به اسم حق استفاده از پول قابل قبول نيست.

 4 ) به اعتقاد سن توماس زمان براي خداست و كسي نمي تواند به اسم گذشت زمان ، ربا بخورد .

در تحولات بعد از سن توماس قيمت عادلانه به قيمت بازار و تعبير شد . بعد از آن قيمت دستوري حكم ، قيمت عادلانه دانسته شد . بعد از آدام اسميت صفت ” عادلانه ” از قيمت حذف شد .

تحولات قرون وسطي و سرمايه داري

دستاوردهاي قرون وسطي : مدارس علميه به شدت گسترش پيدا كردند و بزرگ شدند ، در حالي كه در جهان اسلام اينگونه نبود و حتي نظاميه ها ( كه به دلايل سياسي به وجود آمدند ) بر چيده شدند . كليساهاي بزرگ ساخته شد . شهرهاي بزرگ به وجود آمد و تجارت گسترش پيدا كرد و در پي آن طبقه شهرنشين ( بورژوا ) جداي از اشراف ( لردها ) و كليسا شكل گرفت . از همين رو اين طبقه عموماً سكولار بودند و رگه هاي مذهبي كمي داشتند . سرنوشت شهرنشين با تولد شكل نمي گرفت ، با ثروت و كسب و كار تعيين مي شد اين روند شهرنشيني لردها و كليسا را تضعيف كرد . به مرور زمان اتحاد مسيحيت تحت محور كليسا شكست خورد . اما در تمدن اسلامي شهرها تحت محور مسجد تشكيل شدند و شهرنشين ها به دليل همنشيني با عدم مذهبي تر بودند و شهرنشيني در اسلام بر خلاف مسيحيت موجب تقويت دين شد . بر خلاف مسيحيت ، تجارت در اسلام پسنديده بود و حتي بسياري رهبران ديني به تجارت مشغول شهرنشيني در اروپا سرمايه داري را شكل داد كه دين و اخلاق در آن جايگاهي نداشت .

سؤال : چگونه سن توماس در دوران وحي ، حرف از قوانين طبيعت زد ؟

جواب : اين اشتراك لفظي است . منظور از طبيعت فيزيك نيست ، انسان است . در اسلام فقها به قرآن و سنت و عدم اصول كه عقلايي بود ، مراجعه مي كردند ، در حالي كه در مسيحيت اينگونه نيست و استنباط شخصي را ارائه مي داد .

فایل سوالات جلسه دوم

فایل صوتی جلسه دوم 

دانلود فایل تصویری جلسه دوم

 

مطالب مرتبط:

جلسه اول تاریخ عقاید اقتصادی دکتر درخشان

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

آخرین مطالب