پایان نامه ای در مرز دانش اقتصاد | مدرسه اقتصاد

ترجمه

پاتوق دانشجو

جزوات

boxweb
جعفری نژاد دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد دانشگاه تهران از پایان نامه خود می گوید

پایان نامه ای در مرز دانش اقتصاد

سایت مدرسه اقتصاد

Print Friendly, PDF & Email

زمان انتشار: ۱۷:۰۲ ۱۳۹۲/۱۲/۲۳

ما در این پایان‌نامه گفتیم آن چیزی که پیرامون بانک گفته می‌شود، این است که می‌گویند بانک محلی برای تجمیع و تخصیص منابع است. در حالی که این تعریف یک تعریف کارکردی است و این تعریف کارکردی تعریف درستی نیست.در نتیجه آمدیم و به بحث مکانیزم خلق اعتبار پرداختیم. این که این مکانیزم چطور شد که به وجود آمد؟

محمد جعفری نژاد/دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه تهران،گرایش بانکداری اسلامی ورودی سال 1390

آقای جعفری نژاد لطفا موضوع پایان نامه خود را توضیح بفرمایید؟

موضوع پایان‌نامه :«بررسی ماهیت و سازوکار خلق اعتبار(چرایی و در واقع چگونگی خلق اعتبار در نظام سرمایه‌داری دلالت هایی برای بانکداری بدون ربا.) است.
این پایان‌نامه با راهنمایی «دکتر سبحانی» و مشاورت آقای «دکتر پیغامی» و داوری «دکتر نظرپور» از دانشگاه مفید قم انجام شد.

در خصوص موضوع بانکداری اسلامی که در پایان نامه خود به آن پرداخته اید کمی بیشتر توضیح دهید؟

در فرایند مطالعاتی که پیرامون بانکداری بدون ربا در کشور انجام شد، ما بر این اعتقاد بودیم که اگر قرار است یک نهادی که در یک نظام و در یک سیستم اجتماعی و نظام اجتماعی اقتصادی دیگر شکل گرفته و حالا به صورت یک انتقال نهادی قرار است که از آن نظام وارد یک نظام دیگر و با یک پاردایم ویژه دیگر بشود، باید یک سری مطالعات پیرامون آن انجام بشود. اولین مورد مطالعه پیرامون ماهیت و در واقع کارویژه آن نهاد است. مورد دوم بحث سازوکارهای استفاده شده در آن نهاد، مورد سوم بحث آثار و نتایج مستقیمی که دارد و مورد چهارم بحث آثار و نتایج غیر مستقیم آن نهاد است.

در بانکداری بدون ربا هم ما معتقد هستیم وقتی نهاد بانک یعنی مجموعه یک نهادی تحت عنوان بانک قرار شد که از نظام سرمایه‌داری وارد یک نظام اسلامی بشود، باید این چهار حوزه پیرامون آن مورد بررسی قرار بگیرد. یعنی موضوع این که ماهیت و کارویژه اصلی این چه بوده. در واقع اول: بانک به خاطر چه نیازهایی شکل گرفته و آیا آن نیازها الآن در سیستم اجتماعی اقتصادی اسلام وجود دارد یا نه. دوم: بحث سازوکارها و روشهایی بود که در بانکداری استفاده می‌شد. بانکداری متعارف و بعد آن را از منظر اسلام مورد بحث قرار بدهیم و سوم: آثار و نتایج اقتصادی یعنی همان آثار و نتایجی که فعالیت بانکداری بر فضای اقتصادی می‌گذارد. اینها باید از منظر فضای اسلامی بحث بشود و بعد آثار و نتایج غیر مستقیم آن مورد بررسی قرار گیرد.

ما در بررسی این پایان‌نامه گفتیم  آن چیزی که پیرامون بانک گفته می‌شود، این است که می‌گویند بانک محلی برای تجمیع و تخصیص منابع است. در حالی که این تعریف یک تعریف کارکردی است و این تعریف کارکردی تعریف درستی نیست. چون به هر حال در همه ادوار و اعصاری که بوده، همیشه یک شخصی بوده که منابع را جمع‌آوری می‌کرده و این کار، اقتصادی بوده است. لذا ما نمی‌توانیم این را فصل شکل‌گیری بانک قلمداد بکنیم. وقتی که آدم مطالعات را گسترش می‌دهد، به این نتیجه می‌رسد که دلیل اصلی و فصل تمایز نهادی به نام بانک با سایر نهادهای مشابه، چیزی تحت عنوان مکانیزم خلق اعتبار است. لذا این مکانیزم باید شکافته بشود.

کاری که ما در بانکداری بدون ربا کردیم، بیشتر روی عنصر دوم تمرکز کردیم. یعنی سازوکار را بررسی کردیم. در این سازوکار هم بیشتر جذب سازوکار تحریم ربا شدیم. یعنی یک اصل به نام تحریم ربا را بنیان قرار دادیم و بعد روی آن بحث کردیم. سعی کردیم تفاوتهایی ایجاد بکنیم. در عمل هم رویش خیلی حرف است که آیا واقعاً در بانکداری بدون ربا، ربا تحریم شد یا نه. ولی بیشتر روی مورد دوم یعنی سازوکارها بحث کردیم. آن سه مورد دیگر که ماهیت بود و آثار و نتایج مستقیم و غیر مستقیم، روی اینها بحث نکردیم. آثار و نتایج مستقیم هم مثلاً همین آثاری که در حوزه می‌تواند روی مسائل عدالت اجتماعی، تضاد طبقاتی، تکاثر و تداول ثروت و این چیزها داشته باشد. آثار غیر مستقیمش هم مثل سایر آثاری که در عرصه‌های فرهنگی و سیاسی دارد.

معتقد هستیم که در این سه حوزه به غیر از حوزه سازوکار و روشها کاری نشده است. گفتیم در این پایان‌نامه که نمی‌شود به همه آنها پرداخت. در نتیجه آمدیم و در همان قسمت اول در بحث «ماهیت هسته شکل‌گیری بانک» به بحث مکانیزم خلق اعتبار پرداختیم. این که  این مکانیزم چه هست؟ و از چه ریشه‌هایی شکل گرفته؟ و اصلاً چطور شد که به وجود آمد و همچنین چرا به وجود آمد؟ چه نیازهایی باعث شد که این مکانیزم به وجود بیاید و الآن چگونه فعالیت می‌کند؟ یک سری دلالتهایی هم برای فضای بانکداری بدون ربا از دل این مباحث استخراج کردیم و ارائه شد.

جلسه دفاع تان چطور بود؟

جلسه دفاع یک مقدار جلسه چالشی‌ای بود. به هر حال شما به چند دلیل زمانی که بخواهی خلاف جریان آب شنا بکنی، طبیعی است که جلسات و بحث ها یک مقدار چالشی باشد. اولاً این که چون در این مقوله و از این نوع ورود تقریباً کار مشابهی در کشور نشده بود و به تعبیر خود اساتیدی که در جلسه دفاع بودند، کار یک مقداری روی مرز دانش بود. در این حوزه کاری صورت نگرفته بود و ادبیاتی تولید نشده بود. خود این یک مقداری فضا را باز کرده بود که نظرات از هم  متفاوت باشد و دیدگاهها متفاوت باشد.

در ثانی وقتی شما به هر حال ورودی داشتید که چه از منظر روشی با روش‌شناسی مرسوم اقتصاد نئوکلاسیک که امروز فضای دانشگاه ما را پر کرده همسو نباشد. یعنی شما توی آن رگرسیون نداشته باشید و یا مثلاً آمار داده‌ای را به وسیله ایویوز بالا و پایین نکنید. و سعی بکنید که یک روش تحلیلی توصیفی را آن هم از منظر فلسفی اتخاذ بکنید، این یک مشکل برای شما ایجاد می‌کند. مشکل دوم هم این است که شما در زمانی که در دانشگاههای لیبرال‌زده ما صحبتهای به تعبیر ما اقتصادی ها هتردوکسی انجام بدهید، این طبیعی است که جلوی شما جهت‌گیری ها زیاد است. شاید در بعضی از حوزه‌ها به نحوی خط‌شکنی هم باشد. لذا در جلسه دفاع هم طبیعی بود که یک جلسه‌ به شدت چالشی‌ای باشد. حتی ما خیلی امید به نتیجه این قضیه هم نداشتیم. بحمدالله نتیجه‌اش حاصل شد ولی جلسه یک جلسه به شدت چالشی بود و مباحثی که رد و بدل بشود، فراتر از یک جلسه دفاع معمول پایان‌نامه بود.

 شما به چه نتایجی در پژوهش خود رسیدید؟ 

بحثی که در آنجا پیرامون حوزه اعتبار بود، این بود که این اعتبار یک مکانیزم و فناوری اجتماعی است که استناد خودش را از اجتماع می‌گیرد و باعث می‌شود انتقال زمانی ایجاد بکند. حالا سر این خیلی بحث شد و اعتبار از منظر سرمایه‌ اجتماعی بحث شده بود و این که چطور فرایند بانک می‌آید و این اعتبار را پولی می‌کند. بعد به صورت وام یا اعتبار اسنادی در اختیار بقیه قرار می‌دهد. این مکانیزمها خیلی بحث شده.

اما اگر در چند جمله بخواهم برخی از دستاوردهایش را بگویم، یکی همین بود که در واقع آن اعتباری که صراف های اولیه بانک را مبتنی بر آن شکل دادند، یک اعتباری بود که از کُنِش های متفاوت اجتماعی شکل می‌گرفت و در واقع یک نوع سرمایه اجتماعی بود اما امروز اعتبار نهاد بانک صرفاً یک نوع جعل قراردادی است. یعنی اعتباری که حکومت دارد، باعث می‌شود که این اعتبار را منتقل بکند و در واقع نهاد بانک شکل می‌گیرد.

اولین سؤالی که پیش می‌آید این است که حالا اعتبار حکومت به معنای آن حکومتی که مشروعیتش را از مردم گرفته، اگر ما این را به عنوان یک سرمایه عمومی تلقی بکنیم، چطور می‌شود که به افراد خاص تعلق ‌بگیرد. یعنی چطور می‌شود که مجوز بانک به برخی از بانکهای خصوصی داده می‌شود، در حالی که این اعتبار یک نوع اعتبار عمومی است.

اعتبار که می‌گویم، مشترک لفظی است. چون ما اقتصادی ها اعتبار را هم به معنای وام و اینها به کار می‌گیریم، هم این اعتباری که من دارم می‌گویم به عنوان سرمایه اجتماعی است. یعنی همان معتبر بودن. اعتبار داشتن. مثلاً می‌گویند حرف فلانی اعتبار دارد. این اعتباری که من به کار می‌برم، بیشتر از این منظر است. منظورم آن اعتبار اقتصادی نیست.

این شکل‌گیری نهاد بانک قبلاً بر مبنای اعتبار به عنوان سرمایه اجتماعی بود و الآن به عنوان یک چیز قانونی است. بعد این چطور می‌شود که ناشی شده از اعتبار حکومت است و بعد به افراد خاص تعلق می‌گیرد. این اولین سؤالی است که باید بانکداری بدون ربا به آن پاسخ بدهد.

دومین مسأله بحث اعتبار این است که چون پولهای امروزی یک سری پولهای اعتباری است دیگر. یکی از چیزهایی که ما در این پایان‌نامه بحث کردیم، همین خود مکانیزم شکل‌گیری پولهای اعتباری و پولهای اسکناس که بدون پشتوانه است و یک برگ کاغذ است به اعتبار حکومت. به اعتبار آن سرمایه اجتماعی حکومت است که اینها اعتبار پیدا می کند. به هر حال خود این یک منشأ قدرتی می‌شود. چون آن زمانی که پول پشتوانه داشت، اینها محدود به آن پشتوانه بودند اما امروز پول بدون پشتوانه یک نوع اعتبار و در واقع شکل‌گیری اسکناس اعتباری باز یک نوع خلق قدرتی در دست حاکمیت است. این که چطور این مدیریت بشود و به سمت منافع عمومی هدایت بشود، این یک بحثی است که باید بانکداری بدون ربا به آن پاسخ بدهد.

سومین مورد این است که ما در مکانیزم خلق اعتبار به وسیله بانکداری جزئی در واقع می‌توانیم از هیچ پول خلق بکنیم. خلق پول هم پول به عنوان یک ارزش عام است. یعنی در واقع خود پول یک چیزی است که شما در سیستم مبادله می‌توانید با پول صاحب همه چیز بشوید. شما می‌توانید با پول صاحب همه کالاهایی که در بازار وجود دارد بشوید. یعنی در واقع پول یک نوع ارزش عام است. وقتی که شما مجوز خلق اعتبار برای یک بانک صادر می‌کنید، در واقع مجوز خلق پول را به او داده‌اید. خلق پولی که ارزش عام است از هیچ. بعد خود این قدرت اقتصادی باعث می‌شود. اگر ما تعریف سرمایه به عنوان یک نیروی خودافزا را بپذیریم، خود این که ما مجوز می‌دهیم تا خلق اعتبار بشود و از این نظر سرمایه شکل بگیرد، در واقع ما این اجازه را دادیم که این قدرت عظیم اقتصادی و قدرت خارق‌العاده اقتصادی را به سایر عرصه‌های فرهنگی و سیاسی هم در واقع راهش را برایش باز بکنیم. این یک پرسشی است که باید بانکداری به آن پاسخ بدهد.

در حوزه‌های دیگر ما بحث های دیگری کردیم. مثلاً یکی از دلایل شکل‌گیری بانکها منفعت زیادشان است. شما امروز نگاه بکنید. همین آماری که منتشر شده، از نسبت سود بانکهای داخل ایران به نسبت سرمایه‌شان در سال 90. ما می‌بینیم که بعضی از بانکها نود و نه درصد سودآوری داشتند. خود این مقوله باعث می‌شود که یک نگاه بنگاهی به بانک رواج پیدا بکند. در نگاه بنگاهی ما از همان اول می‌دانیم که بحث هزینه فایده مطرح است و سود شخصی. یک مسأله‌ای که اینجا به وجود می‌آید، این است که بانکداری بدون ربا چطور می‌خواهد جمع منافع شخصی و عمومی بکند. مایی که مثل غرب مکانیزم سود شخصی‌ات را دنبال کن و دست نامرئی باعث می‌شود که شما به منفعت عمومی برسی، این را که قبول نداریم. پس چطور بانکداری بدون ربا می‌تواند این ادعا را داشته باشد که می‌تواند بین منفعت شخصی و منفعت اجتماعی جمع بکند.

مثلاً یک بحث آن بحران بدهی است. در دین به شدت نهی شده که بدهکار باشی. در واقع گفته می‌شود، وقتی شما بدهی می‌گیرید برده شخص طلبکار می‌شوید ولی الآن سیستم بانکداری وقتی که با یک جامعه مصرف‌زده ترکیب می‌شود، از طرفی بر اثر تبلیغات در افراد نیاز کاذب شکل می‌گیرد و از طرفی ما به وسیله مکانیزم خلق اعتبار افراد را تشویق می‌کنیم که بیایند و کاری را که قرار است در آینده انجام بدهند، امروز پول آن را دریافت بکنند. این خودش باعث می‌شود که خرج ما بر دخل ما پیشی می‌گیرد. این قضیه خودش به مرور زمان بحران بدهی ایجاد می‌کند. بعد بحران بدهی می‌تواند به بحرانهای بانکی منجر بشود. مثل همین بحران مالی که ما دیدیم. از طریق سفته بازی و این جور مسائل. این بحران بدهی کم‌کم به یک معضل اجتماعی تبدیل می‌شود که ما داریم نتایج آن را حتی در خود جامعه ایران هم می‌بینیم و از این دست دلالتها را بنده پیگیر شدیم.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

آخرین مطالب