اقتصاد اسلامی، اصالت فرد و جامعه | مدرسه اقتصاد

ترجمه

پاتوق دانشجو

جزوات

boxweb

اقتصاد اسلامی، اصالت فرد و جامعه

Print Friendly, PDF & Email

زمان انتشار: ۱۰:۵۹ ۱۳۹۲/۱۱/۱۷

در بحث جامعه شناسی، دو مطلب دارای اهمیت ویژه‏ای است که از لحاظ ساختار نظام اقتصادی، آثار فراوانی به دنبال دارد. این دو عبارتند از: الف- مسئله اصالت فرد یا اصالت جامعه؛ ب- مسئله سنت‏های الهی حاکم بر جوامع و انسان‏ها.

۱- نظریه اصالت فرد و آثار اقتصادی آن ‏

نظریه اصالت فرد، یکی از اساسی‌ترین نظریه‌های لیبرالیسم است. بر اساس این نظریه، آنچه در اجتماع وجود حقیقی دارد، افرادند که در هویت و اثر، مستقل از یکدیگرند. وجود حقیقی و اصیل از آن افراد است و جامعه فقط وجوداعتباری دارد که افراد آن، اهداف و راه‌های دستیابی به آن را مستقل از دیگران تعیین کرده، شخصیت خود را می‌سازند و همین هویت‌های مستقل افراد، هویت اعتباری جامعه را می‌سازد.
نتیجه چنین دیدگاهی، آن است که هویت حقیقی و اصیل فرد همیشه بر هویت اعتباری و غیر اصیل جامعه مقدم است و هنگام تعارض بین منافع فرد و جامعه، باید منافع فرد مقدم شود؛ بلکه میان امر اصیل و حقیقی، و امر غیر اصیل و اعتباری، بر اساس نظریه «دست نامرئی اسمیت»، هیچ گاه تعارضی به وقوع نمی‌پیوندد. بدین ترتیب، افراد به اطاعت از هیچ نهاد دینی یا غیر دینی به نام دولت ملزم نیستند و دنبال کردن منافع فردی، تضمین کننده منافع افراد اجتماع است. همچنین در بعد معرفت شناسی‎ ‎بر اساس نظریه اصالت فرد، پدیده‌های اجتماعی، چیزی جز مجموعه ای از افراد که با هم نسبت‌های گوناگون دارند، نیست.
۲- نظریه اصالت جامعه‏
شهید مطهری در تبیین این نظریه که مقابل نظریه اصالت فرد است می‌نویسد:«افراد انسان در مرحله قبل از وجود اجتماعی هیچ هویت انسانی ندارند؛ ظرف خالی می‌باشند که فقط استعداد پذیرش روح جمعی را دارند. انسان قطع نظر ازوجود اجتماعی، حیوان محض می‌باشند که تنها استعداد انسانیت دارند و انسانیت انسان در پرتو روح جمعی پیدا می‌شود، و این روح جمعی است که این ظرف خالی را پر می‌کند و این شخص را به صورت شخصیت در می‌آورد. روح جمعی همواره با انسان بوده و با آثار و تجلیات خود از اخلاق،مذهب، علم، فلسفه و هنر همیشه خواهد بود. تاثیر وتاثرها و فعل و انفعال‌های روحی و فرهنگی افراد در یکدیگر، به واسطه روح جمعی و در پرتو روح جمعی پیدا می‌شود، نه مقدم بر آن و در مرحله پیش از آن، و در حقیقت، جامعه شناسی انسان، مقدم بر روان شناسی او است ».
بر اساس نظریه اصالت جامعه، مفاهیم اجتماعی، بدون تمسک به مفاهیم ناظر بر افراد و روابطشان تفسیر می‏شود؛ لذا، از جنبه ارزشی اصالت جامعه می‏توان به تقدیم منافع جامعه بر منافع فرد حکم کرد.
۳- نظریه اصالت فرد و جامعه و دیدگاه حضرت امیر المومنین(ع)‏
دیدگاه سوم، اصالت فرد و جامعه است. بر اساس این نظریه، افراد در جامعه، هویت و شخصیت مستقل دارند. افراد انسان هریک با سرمایه فطری و همچنین سرمایه‏ای اکتسابی از طبیعت، وارد زندگی اجتماعی می‏شوند و از نظر روحی در یکدیگر ادغام شده، هویت روحی جدیدی که از آن به «روح جمعی» تعبیر می‏شود به دست می‏آید. این روح جمعی، از تاثیر و تاثّر حقیقی افراد حاصل می‏شود و شبیه و نظیر ندارد. این روح می‏تواند بر هویت برخی افراد تاثیر گذارد؛ همان گونه که برخی افراد چنان قدرتی دارند که می‏توانند بر این روح جمعی اثر گذاشته، اندیشه‏ها، عواطف و به طور کلی فرهنگ جامعه را عوض کنند.
به عقیده شهید مطهری، اسلام نظریه اصالت فرد و جامعه را تایید می‏کند: «قرآن برای امتها (جامعه‏ها) سرنوشت مشترک، نامه عمل مشترک، فهم و شعور، عمل، طاعت و عصیان قائل است. بدیهی است که »امت« اگر وجود عینی نداشته باشد، سرنوشت و فهم و شعور و طاعت و عصیان معنا ندارد. این دلیل است که قرآن به نوعی حیات قائل است که حیات جمعی و اجتماعی است».
وی برای اثبات سخن خود به آیاتی تمسک می‏کند که جامعه را مخاطب قرار داده است؛ مانند:
۱- «لکلّ اُمَّهٍ اجلٌ؛ هر امتی مدت و پایانی دارد». (سوره اعراف، ایه ۳۴)
۲- «کلُّ اُمَّهٍ تُدعی اِلی کتابها؛ هر امت (جامعه‏ای) بری رسیدگی به سوی کتاب و نوشته خود، خوانده می‏شود». (اعراف، ۳۴؛ یونس، ۴۹)
۳- «زینّا لِکُلِّ اُمَّهٍ عملَهم؛ عمل هر امتی را برای خود آنها زیبا قرار دادیم». (۴)
شایان توجه است که این آیات، بعد اصیل بودن جامعه را اثبات می‏کند؛ اما اصالت فرد از منظر اسلام امری مسلّم و بی‏نیاز از اثبات است. شهید مطهری فرمایشی از امام علی(ع) نقل، و از آن استفاده می‏کند که کلام حضرت نیز مانند برخی از آیات قرآن کریم بر نوعی روح جمعی، غیر از افراد و روح فردی آنها دلالت دارد: «ای مردم! همه افراد جامعه در خشنودی و خشم شریکند؛ چنانکه شتر ماده ثمود را یک نفر پی کرد؛ اما عذاب آن تمام قوم ثمود را گرفت؛ زیرا همگی آن را پسندیدند. خداوند سبحان می‏فرماید: »ماده شتر را پی کردند و سرانجام پشیمان شدند«. (سوره شعراء، آیه ۱۵۷)؛ سرزمین آنان همچون آهن گداخته‏ای که در زمین نرم فرو رود، فریادی زد و فرو ریخت».
(نهج البلاغه، خطبه ۲۰۱) حضرت پی کردن شتر صالح را که یک فرد مرتکب شده بود، به همه آن قوم نسبت داده، همه را مرتکب جرم می‏شمارد؛ چنان که همه آنان را مستحق عقاب و مجازات می‏داند. این امر بدان دلیل است که این مردم یک تفکر اجتماعی و به اصطلاح، یک روح جمعی داشتند. (مجموعه آثار، مرتضی مطهری، ج۲،ص۳۴۱ و ۳۴۲) نمونه دیگر آنجاست که می‏فرماید:
«إنَّ ید الله مع الجماعه»
به درستی که دست خدا با جماعت است». (نهج البلاغه، خطبه ۱۲۷)
جامعه اسلامی «روح و هویت جمعی» اسلامی، کانون نزول برکات الهی است. در گفتار دیگری می‏فرماید:
«عربها امروز اگرچه به شمار اندکند با وجود اسلام بسیارند و به سبب اجتماع، عزیز و پیروزند». (نهج البلاغه، خطبه ۱۴۶)
حضرت به اندک بودن افراد عرب، تصریح می‏فرماید؛ اما در همین کلام، به فراوانی آنان به سبب وجود اسلام و درنتیجه پیروزی ایشان نیز اشاره دارد. به یقین این فراوانی و پیروزی به افراد ناظر نیست؛ بلکه به «روح و هویت جمعی» بر می‏گردد که حقیقت انکار ناپذیر است.
حضرت فراوانی و پیروزی را به افراد عرب نسبت نمی‏دهد؛ بلکه به امری دیگر به نام جامعه اسلامی منسوب می‏دارد. به رغم مطالب پیشین، تاکید امیر مومنان(ع) بر توانایی افراد برای حرکت در مسیری بر خلاف روح جمعی حاکم بر جامعه فراوان است و سیره او و برخی از اصحابش مانند سلمان و ابوذر دلالت روشنی بر آن دارد. برای مثال:
« هرکه عملش او را واپس دارد، نسبش سبب نشود که پیش افتد. هرکه شرافت و حسب خود را از دست بدهد، شرافت و حسب نیاکان سودش ندهد». (نهج البلاغه، حکمت ۳۷۸)
این سخن دلالت دارد که هویت و شخصیت افراد، در گرو اعمالشان است و منسوب بودن به افراد بزرگ، احزاب، گروه‏ها و … در حقیقت و ماهیت او تغییر ایجاد نمی‏کند؛ زیرا
«کلّ نقس بما کسبت رهینه؛ هرکس در گرو کردار خویش است». (سوره مدثر، آیه ۳۸)
بنابراین، امام علی(ع) نه نظریه رایج اصالت فرد، و نه اصالت جامعه را – بدان نحو که در شماره قبل بدان اشاره نمودیم – نمی‏پذیرد بلکه از مجموع سخنان حضرت و سیره او بر می‏آید که گویا دیدگاه سومی (نظریه اصالت فرد و جامعه) را ارشاد می‏کند.

دیدگاه تازه‌ای بنویسید:

*

مطالب مرتبط

آخرین مطالب